Welke sterrenbeelden wijs je aan in de herfsthemel?

Je staat met iemand in de tuin, wijst omhoog en zegt: “daar, die vijf sterren als een W.” De ander kijkt langs je arm mee en ziet een hemel vol stippen. Dat is het lastige aan uitleggen wat je ziet: je kunt alles benoemen, maar je kunt niets aanraken.

Vanaf de herfstequinox werkt het seizoen mee. Het wordt elke avond eerder donker en de figuren die dan boven je staan zijn juist de eenvoudige: een W van vijf sterren, een leeg vierkant en een vaag wolkje ernaast. Met een groene straal wijs je de punten in de goede volgorde aan en hoeft niemand te raden waar je kijkt.

Hieronder staat per maand welke figuur aan de beurt is, hoe laat het buiten echt donker wordt en in welke volgorde je de sterren uittekent.

Wat je in de herfst aanwijst, maand voor maand

Elke maand heeft zijn eigen figuur: het herfstvierkant in september, de W van Cassiopeia in oktober en het Andromedastelsel met de Plejaden in november. Ze liggen in hetzelfde stuk hemel, dus wie de eerste kent vindt de volgende ernaast. Hieronder staat Cassiopeia als eerste beschreven, omdat die W het hele seizoen op dezelfde plek staat en in november de weg wijst naar het Andromedastelsel.

Het seizoen begint met een datum die je kunt aftekenen. Het Royal Observatory Greenwich zet de herfstequinox in 2026 op 23 september, met 25 september als equilux: de dag waarop licht en donker in West-Europa even lang duren. Vanaf dat punt wint het donker elke avond terrein.

Maand	Figuur van de maand	Waar je begint	Astronomisch donker
September	Herfstvierkant van Pegasus	Vier hoekpunten met niets ertussen	21:52 (15 september)
Oktober	W van Cassiopeia	Vijf sterren in het noorden	20:38 (15 oktober)
November	Andromedastelsel en Plejaden	Vanaf de W naar het stelsel, de Plejaden in het oosten	18:47 (15 november)

De tijden in de tabel gelden voor Utrecht en komen uit de daglichttabel van hemel.waarnemen.com, dezelfde bron als de grafiek in de volgende sectie. Wie liever eerst leest hoe een straal aan de hemel werkt voordat hij buiten staat, vindt dat in het stuk over astronomie met een laserpen.

Hoe laat het buiten echt donker is

Zonsondergang is niet het moment waarop je begint, want daarna duurt het nog bijna twee uur voordat de zwakkere sterren erbij komen. Volgens hemel.waarnemen.com gaat de zon in Utrecht op 15 september om 19:55 onder en is het om 21:52 astronomisch donker. Op 15 november is dat 16:48 en 18:47.

Dat verschil van ruim drie uur bepaalt met wie je kijkt. In september is sterrenkijken iets voor na bedtijd, in november schuift het naar het uur na het avondeten. De twee lijnen hieronder lopen het hele najaar netjes parallel: de afstand tussen zonsondergang en echt donker blijft rond de twee uur.

Geef je ogen daarna nog even de tijd. Wie net uit de verlichte keuken komt ziet de zwakste sterren nog niet, en één blik op een telefoonscherm zet dat proces terug. Zet de schermen weg, zet de buitenlamp uit en begin met de heldere punten.

Cassiopeia: de W die nooit ondergaat

Cassiopeia is de figuur waar je het hele seizoen op kunt terugvallen, want als enige uit dit rijtje verdwijnt hij nooit onder de horizon. Volgens de sterrenbeeldgegevens van hemel.waarnemen.com ligt het middelpunt op declinatie +63°52′, waardoor het sterrenbeeld vanuit Nederland circumpolair is: het draait rond de poolster en blijft altijd boven de horizon. Cassiopeia beslaat 598,41 vierkante graden aan hemel en is volgens dezelfde pagina in oktober het best waar te nemen.

De W bestaat uit vijf sterren die je het beste in volgorde aanwijst, van de ene punt naar de andere: Caph (2,27), Schedar (2,23), Gamma Cas (2,47), Ruchbah (2,68) en Segin (3,38). Schedar is de helderste en Segin de zwakste, dus als de laatste punt niet meteen aankomt, laat je de straal er een paar tellen op staan.

Zo ver komt die straal ook echt: de bundel loopt met de afstand uit elkaar, maar hij stopt nergens. Wat dat in meters betekent, staat in het stuk over hoe ver een laserpen schijnt.

Het herfstvierkant van Pegasus

Het herfstvierkant is het makkelijkste startpunt van het seizoen, juist omdat er niets in staat. Het Royal Observatory Greenwich noemt de vier hoekpunten: Markab, Scheat, Algenib en Alpheratz. Binnen dat vierkant staan geen andere heldere sterren, dus zodra je de vier hoeken hebt aangewezen, ziet de ander een leeg vlak.

Markab (2,57), Scheat (2,61) en Algenib (2,87) zijn de hoeken die je aan de heldere kant vindt; die magnitudes komen van sterrenkunde.nl en staan ook in de grafiek hieronder. Wijs ze rond, niet kriskras: van hoek naar hoek, steeds dezelfde richting op. Een handige extra is Enif (2,54), de neus van het paard, die net buiten het vierkant staat en helderder is dan de drie hoeken die je net hebt aangewezen.

De grafiek laat zien waarom de volgorde uitmaakt. Acht van de negen sterren liggen dicht bij elkaar tussen 2,23 en 2,87; alleen Segin valt eruit. Begin dus bij Schedar of Caph, en bewaar Segin voor het laatst als de ogen gewend zijn.

November: het Andromedastelsel en de Plejaden

In november komen er twee objecten bij die zelf geen sterrenbeeld zijn, en allebei vind je ze vanaf een figuur die je al kent. Het Andromedastelsel ligt naast het herfstvierkant, de Plejaden komen in de loop van de avond in het oosten omhoog.

Voor M31 werkt de W als wegwijzer. De diepe punt van de W wijst naar het vlekje toe: zet de straal op Schedar, schuif langs Gamma Cas naar buiten en houd hem stil op de plek waar het wolkje hoort te staan. Wie precies weet waar hij moet kijken, ziet het daarna ook zonder hulp.

Bij de Plejaden gaat het andersom. Iedereen ziet het groepje meteen, maar bijna niemand telt er zes. Wijs ze een voor een aan en laat de ander meetellen; dat werkt beter dan er een rondje omheen trekken.

Zo wijs je een figuur aan zodat iedereen meekijkt

Sterrenbeelden aanwijzen met een laserpen is een kwestie van volgorde en tempo, niet van kracht. Ga naast elkaar staan, niet tegenover elkaar, want dan zien jullie dezelfde hoek.

1. Begin bij een ster die de ander al ziet Een helder punt als Schedar of Markab is het vertrekpunt van elke lijn.
2. Richt eerst laag en trek de straal omhoog Zo kan iemand de lijn vanaf de daken volgen in plaats van hem ergens midden in de lucht op te pikken.
3. Beweeg langzamer dan je denkt Zo traag dat het voor jezelf overdreven voelt, want de ander zoekt de lijn nog.
4. Tel de punten hardop “Eén, twee, drie, vier, vijf” bij de W maakt van vijf losse sterren één figuur.
5. Zet de pen uit en vraag het terug Laat de ander de figuur nawijzen met zijn arm. Wat hij zelf aanwijst, herkent hij de volgende avond opnieuw.

Dat je het spoor van de straal überhaupt ziet, komt door je eigen oog. HyperPhysics van Georgia State University geeft de piek van de ooggevoeligheid bij 555 nm, in het groen. Bij 530 nm is de waarde 0,862 en bij 650 nm nog maar 0,107: bij hetzelfde vermogen oogt groen licht ruim acht keer zo fel als rood.

Daarom is een groene pen de standaard bij het aanwijzen en blijft rood iets voor binnen en dichtbij. Het verschil tussen die twee staat uitgewerkt in het stuk over welke kleur laserpen het meest zichtbaar is.

Neem tot slot een tweede setje batterijen mee naar buiten. Een pen die halverwege de W stopt, haalt de aandacht uit het verhaal en die krijg je op een koude avond niet zomaar terug. Hoe lang een setje meegaat, staat in het artikel over de levensduur van een laserpen.

Veelgestelde vragen

Welke sterrenbeelden kun je in de herfst zien?

De herfsthemel draait om het herfstvierkant van Pegasus, Cassiopeia met zijn W en het gebied ertussen waar het Andromedastelsel ligt. In november komen de Plejaden in de Stier erbij; volgens het Royal Observatory Greenwich zijn die van oktober tot april te zien, het mooist in november en december. Die vier vormen samen een route die je in één avond kunt aflopen.

Hoe vind ik het sterrenbeeld Cassiopeia?

Kijk naar het noorden en zoek vijf sterren in de vorm van een W of, afhankelijk van het tijdstip, een M. Cassiopeia is vanuit Nederland circumpolair, dus het staat er altijd; alleen de stand verandert in de loop van de nacht. In oktober is het sterrenbeeld het best waar te nemen en dus het makkelijkst te vinden.

Wat is het herfstvierkant?

Het herfstvierkant is een vierkant van vier sterren in Pegasus: Markab, Scheat, Algenib en Alpheratz. Het valt op doordat er binnen dat vlak geen andere heldere sterren staan, waardoor het als een leeg venster aan de hemel oogt. Het is daarmee in september het makkelijkste vertrekpunt om de andere herfstfiguren vanaf te zoeken.

Waar staat het Andromedastelsel aan de hemel?

M31 ligt tussen het herfstvierkant en de W van Cassiopeia in. Vanuit de W volg je de richting waarin de diepste punt wijst en dan zie je vanaf een donkere plek een vaag ovaal vlekje. NASA geeft magnitude 3,1 en een schijnbare grootte van zes keer de volle maan, dus het is groter dan de meeste mensen verwachten.

Hoe wijs je een ster aan met een laserpen?

Ga naast de ander staan, begin bij een heldere ster die hij al ziet en trek de straal daar rustig vanaf naar het volgende punt. Tel de punten hardop en houd de straal even stil op elke ster. Zet de pen daarna uit en laat de ander de figuur met zijn arm nawijzen, dan blijft hij hangen.

Waarom is een groene laserpen beter zichtbaar dan een rode?

Het oog is voor groen veel gevoeliger dan voor rood. HyperPhysics van Georgia State University geeft bij 530 nm een gevoeligheid van 0,862 tegenover 0,107 bij 650 nm. Bij gelijk vermogen oogt groen daardoor ruim acht keer zo fel, en dat merk je vooral aan de straal zelf, niet alleen aan de stip.

Het seizoen in één route

De herfst geeft je drie maanden waarin de goede figuren hoog staan en het vroeg donker is. Begin in september bij het lege vierkant van Pegasus, stap in oktober over naar de W van Cassiopeia en gebruik die in november als wegwijzer naar het Andromedastelsel en de Plejaden. Wijs de punten steeds in dezelfde volgorde aan, tel hardop en zet de pen daarna uit.

Wie het komende seizoen vaker buiten staat, heeft aan groen licht het meest: dat is de kleur die een straal in het donker zichtbaar maakt. De modellen staan bij elkaar in het overzicht met groene laserpennen.

Tim Buikema richtte Laser-Lamp.nl op in februari 2011 en verkoopt sindsdien laserpennen aan particulieren in Nederland. Elk model test hij zelf voor verzending.